Türkiye’de İşçi Olmak: Bir Ölüm Kalım Meselesi

Bazı haberleri okuyup geçemiyorum. Belki bir süre sonra unutulacağını bildiğim için, belki de her defasında aynı soruların yeniden karşımıza çıkmasından dolayı, belki de kendimi sıkışmış hissettiğim için; tıpkı orada sıkışıp kalan canların çaresizliği gibi. Bir fabrikada patlama oluyor, insanlar hayatını kaybediyor. Bir süre ihmalleri, sorumluları, alınmayan önlemleri konuşuyoruz. Sonra başka bir gündem geliyor. Oysa geride kalanlar için hayat, haberin gündemden düşmesiyle kaldığı yerden devam edemiyor. Aliağa’da HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda yaşanan patlama bana yıllar önce Hendek’te yaşadıklarımızı hatırlattı. Sakarya’da yaşayan biri olarak o acıyı, ailelerin verdiği mücadeleyi ve hâlâ cevabını bekleyen soruları biliyoruz. 3 Temmuz 2020’de Hendek’teki havai fişek fabrikasında yaşanan patlamada yedi işçi hayatını kaybetmiş, 127 kişi yaralanmıştı. Aradan geçen yıllara rağmen ailelerin adalet mücadelesi devam ediyor. Ama bu yazıyı yalnızca Aliağa’yı ya da Hendek’i konuşmak için yazmıyorum. Beni asıl düşündüren, farklı işyerlerinde ve şehirlerde karşımıza çıkan bu olayların çalışma hayatı hakkında bize ne söylediği. Bir insanın geçimini sağlamak için çalışırken hayatını kaybetmesini nasıl anlamlandıracağımız? Bir üretim sürecinin başarısını neye göre ölçeriz? Üretilen miktara, kazanca, tutturulan hedeflere mi? Peki, üretimin bedelini hayatıyla ödeyen insanlar varsa başarı ne anlama gelir? Üstelik tehlikenin sonuçlarını yaşayanlarla üretimden elde edilen kazancı paylaşanlar aynı insanlar değildir. Risk işçinin bedeninde, kayıp ailesinin hayatında kalırken üretimin ekonomik karşılığı başka yerde birikir. Son yıllarda çalışma hayatında stresle baş etme becerilerinden, motivasyondan, tükenmişlikten ve psikolojik dayanıklılıktan çok söz ediliyor. Ama insanın dayanıklı olması her koşula katlanması anlamına gelmez. Bazen insanın baş etmekte zorlandığı şey kendi yetersizliği değil, içinde çalışmak zorunda olduğu koşullardır. Misal, insan ölüm tehdidine karşı dayanıklı olabilir mi? Her sabah işe giderken başına bir şey gelebileceğini düşünen, çalışma koşullarından rahatsız olduğunda sesini çıkaramayan, itiraz ederse işini kaybetmekten korkan bir insanın psikolojik güvenliğinden söz etmek mümkün müdür? Bugün de ölmedim diyen biri psikolojik olarak güvende midir? Söylediğimiz bir sözün işimizi kaybetmemize neden olabileceğini düşündüğümüz, kendimizi rahatça ifade edemediğimiz, ezcümle baskı altında hissettiğimiz bir çalışma ortamında, henüz ölmediysek bile psikolojik şiddete maruz kalırız. Ölüm kalım meselesi dedim ya; başlıkta, sağ kalanın hâli de içler acısı. Bir işçinin tehlikeli koşullarda çalışmayı kabul etmesi gerçekten özgür bir tercih midir? İşe gitmediğinde kirasını ödeyemeyecek, ailesinin geçimini sağlayamayacak bir insanın seçenekleri nelerdir? Tehlikeli bir işi reddetmek herkes için aynı ölçüde mümkün müdür? Bazen seçeneklerin daralması, ne yapabileceğimizi değil, neyi isteyebileceğimizi de etkiler. Bu nedenle işçinin sessizliğini ya da tehlikeli koşullarda çalışmasını doğrudan rıza olarak okuyamayız. Üretim ile insan hayatı arasındaki çelişki tam da burada bir hak ve sınıf meselesine dönüşür. Nâzım Hikmet’in dizelerine kulak verelim: Ölümün âdil olması için hayatın âdil olması lâzım. Yaşam hakkını tanımadığınız işçilerin sırtında yaşıyorsunuz, patronlar ve yetkililer! Güvenli koşullarda çalışmak bir ayrıcalık ya da işverenin çalışana sunduğu bir lütuf değil, temel bir haktır. Bir insanın geçimini sağlamak için hayatını tehlikeye atmak zorunda kalmadığı bir çalışma düzeni kurmak; emeğin örgütlenmesi, çalışma ilişkilerindeki güç dengeleri ve toplumsal eşitsizliklerle doğrudan ilişkilidir. Hendek’ten Aliağa’ya uzanan bu hikâye bir hak ve sınıf hikâyesidir. Şehirler ve fabrikalar değişse de son değişmez. Bir ülkede insanlar çalışırken hayatını kaybediyorsa, işyerinden sağ salim evine dönemiyorsa, “Ne söylesek az kalır.” deyip oturamayız. Konuşmak zorundayız! Elvan ŞafakUzman Psikolog